Nöbetçi Eczaneler
Haberebakis.com
Demans çoğu zaman yaşlılıkla ilişkilendirilse de bilim insanları hastalığın ani biçimde ortaya çıkmadığı konusunda uyarıyor. Araştırmalar, anne karnından başlayarak çocukluk ve genç yetişkinlik dönemine uzanan süreçte maruz kalınan risklerin, ileri yaşlardaki demans olasılığını etkilediğini gösteriyor.
RİSKLER ANNE KARNINDA BAŞLAYABİLİR
Uzmanlara göre demansla ilişkili bazı risk faktörleri henüz doğum öncesi dönemde şekilleniyor. Araştırmalar, doğumla ilişkili koşulların beyin gelişimini etkileyebileceğini ve bunun ilerleyen yıllarda bilişsel sağlık üzerinde iz bırakabildiğini ortaya koyuyor.
DOĞUMLA İLİŞKİLİ FAKTÖRLER
Science Alert’in aktardığı bilgilere göre, 2023 yılında İsveç ve Çekya’dan araştırmacıların yürüttüğü bir çalışma; ikiz gebelik, doğumlar arasındaki sürenin kısa olması ve annenin 35 yaşından sonra hamile kalması gibi etkenlerin, ileriki yaşlarda demans riskini sınırlı da olsa artırabildiğini gösterdi.
ÇOCUKLUK VE GENÇLİK KRİTİK DÖNEM
Bilim insanları, demansın önlenmesinde çocukluk ve genç yetişkinlik dönemlerinin kritik müdahale alanları olduğuna dikkat çekiyor. Nörodejenerasyon başladıktan sonra risk faktörlerini değiştirmek çoğu zaman yeterli olmuyor.
GENÇ YETİŞKİNLİK NEDEN ÖNEMLİ?
2024’ün sonlarında yayımlanan kapsamlı bir araştırma, 18–39 yaş aralığındaki bireylere odaklandı. İrlanda merkezli Küresel Beyin Sağlığı Enstitüsü’nün öncülüğünde, 15 ülkeden uzmanların katkısıyla hazırlanan çalışmada, beyin sağlığını yaşam boyu korumaya yönelik bir yol haritası oluşturuldu.
UZMANLAR NE DİYOR?
GBHI’den nörobilimci Francesca Farina, genç yetişkinliğin demans riskini azaltmak açısından kritik bir dönem olduğunu belirterek, “Genç yetişkinlik, ileriki yaşlarda demans riskini ciddi biçimde azaltabilecek önemli bir müdahale penceresi” ifadelerini kullandı.
YAŞAM TARZI BELİRLEYİCİ ROL OYNUYOR
Araştırmalarda öne çıkan risk faktörleri arasında aşırı alkol tüketimi, sigara kullanımı, fiziksel hareketsizlik ve sosyal izolasyon bulunuyor. Bu faktörlerin büyük ölçüde değiştirilebilir olması, erken müdahalenin önemini artırıyor.
ÇEVRESEL VE SAĞLIKLA İLİŞKİLİ ETKENLER
Hava kirliliği, travmatik beyin yaralanmaları, işitme ve görme kaybı ile düşük eğitim düzeyi de demans riskiyle ilişkilendiriliyor. Obezite, diyabet, hipertansiyon, yüksek LDL kolesterol ve depresyon gibi sağlık sorunlarının ise çoğunlukla yaşam tarzı faktörleriyle bağlantılı olduğu belirtiliyor.
ÇOCUKLUKTAKİ BİLİŞSEL SEVİYE BELİRLEYİCİ Mİ?
Uzun süreli çalışmalara göre, 70 yaşındaki bireylerin bilişsel kapasitesini belirleyen en önemli faktörlerden biri, 11 yaşındaki bilişsel performans. Bu durum, birçok demans vakasında hızlı yaşlılık gerilemesinden çok, erken dönemde oluşan bilişsel farklılıkların etkili olduğunu gösteriyor.
BEYİN GÖRÜNTÜLEMELERİ NE GÖSTERİYOR?
Beyin görüntüleme çalışmalarında saptanan bazı hasarların, güncel yaşam tarzından ziyade erken yaşlarda maruz kalınan risklerle ilişkili olabileceği ifade ediliyor. Bu bulgular, demansın önlenmesinde yaşamın erken evrelerine odaklanılması gerektiğine işaret ediyor.
ÇÖZÜM SADECE BİREYSEL Mİ?
Araştırmacılara göre çözüm, bireysel, toplumsal ve ulusal düzeyde eş zamanlı adımlar atılmasından geçiyor. Bireysel farkındalık kampanyaları ve okul temelli eğitimler önerilirken, alkol ve sigara gibi ürünlerin vergilendirilmesi finansman aracı olarak gösteriliyor.
GENÇLER SÜRECE NASIL DAHİL EDİLEBİLİR?
Toplumsal düzeyde gençlerden oluşan danışma kurullarının kurulması, ulusal düzeyde ise uzun vadeli bir “beyin sağlığı sözleşmesi” hazırlanması öneriliyor. Amaç, beyin sağlığını yaşam boyu koruyan sürdürülebilir politikalar oluşturmak. GBHI’dan sosyal gerontolog Laura Booi, genç yetişkinlerin beyin sağlıkları konusunda öğrenmeye istekli olduğunu belirterek, ADHD ve otizm gibi tanılar üzerinden bilişsel farklılıkların daha iyi anlaşıldığını ve bunun farkındalığı artırdığını söyledi.
YENİ RİSK ALANLARI GÜNDEMDE
Uzmanlar, ultra işlenmiş gıdalar, madde kullanımı, uzun ekran süresi, stres ve mikroplastik maruziyeti gibi yeni risk alanlarının da demansla ilişkisi açısından daha fazla araştırılması gerektiğini vurguluyor. Bilimsel veriler, demansın yalnızca yaşlılıkta ortaya çıkan bir hastalık olmadığını gösteriyor. Beyin sağlığını korumak için anne karnından genç yetişkinliğe uzanan dönemde atılacak adımlar, ileriki yaşlarda demans riskini azaltmada belirleyici rol oynuyor.